Op initiatief van voormalig Arsenal-trainer Arsène Wenger werd dit seizoen in de Canadese Premier League geëxperimenteerd met een versoepelde buitenspelregel. Een aanvaller stond pas buitenspel wanneer zijn volledige lichaam voorbij de voorlaatste verdediger was. Het doel was duidelijk: aanvallers meer ruimte geven en daarmee het aantal doelpunten verhogen.
Een nieuwe buitenspelregel moest het voetbal aanvallender maken, maar een experiment in Canada heeft juist het tegenovergestelde effect blootgelegd. De kans dat de spelregel wordt ingevoerd lijkt inmiddels klein. Toch roept de mislukte proef een interessante vraag op: waarom wordt buitenspel eigenlijk niet helemaal afgeschaft, zoals het hockey dertig jaar geleden al deed?
De resultaten vielen tegen. Volgens de meest recente berichtgeving leverde de proef over 108 wedstrijden slechts dertien doelpunten op die onder de bestaande regels zouden zijn afgekeurd. Het aantal buitenspelbeslissingen daalde weliswaar met ruim de helft, maar van een aanvallende revolutie was geen sprake. Verdedigingslinies gingen gemiddeld zelfs één tot drie meter dichter bij het eigen doel spelen.
De International Football Association Board (IFAB) lijkt dan ook weinig te voelen voor invoering van de regel. Maar misschien zit het probleem niet in het versoepelen van buitenspel, maar juist in het feit dat de regel blijft bestaan.
Hockey ging het voetbal voor
In 1996 begon de hockeywereld met een experiment waarbij buitenspel volledig werd afgeschaft. Twee jaar later werd de wijziging definitief. Daarmee verdween een spelregel die jarenlang bepalend was geweest voor de manier waarop ploegen zich over het veld bewogen.
De verandering werd uiteindelijk positief ontvangen. Hockey werd aanvallender en spelers kregen meer mogelijkheden om ruimtes te benutten. Het verdwijnen van buitenspel betekende bovendien dat een potentieel discussiepunt voor scheidsrechters wegviel.
Toch zijn hockey en voetbal twee compleet verschillende sporten. Bij hockey mag uitsluitend vanuit de cirkel worden gescoord. Ook verschillen de mogelijkheden om met een lange pass onmiddellijk gevaar te stichten. Een aanvaller die bij het vijandelijke doel blijft hangen, levert daarom niet automatisch hetzelfde voordeel op als een voetballer die op een lange bal wacht.
Meer ruimte of juist minder?
In het voetbal zou volledige afschaffing grote tactische gevolgen hebben. Een spits kan voortdurend achter de verdediging blijven staan, waardoor hoog drukzetten een stuk riskanter wordt. Verdedigers kunnen immers niet langer vertrouwen op de buitenspelval.
Het gevaar is dat ploegen zich massaal terugtrekken en het spel juist behoudender wordt. De Canadese proef laat zien hoe snel verdedigers reageren wanneer aanvallers meer bewegingsvrijheid krijgen.
Maar er bestaat ook een andere mogelijkheid. Wanneer verdedigers noodgedwongen verder terugzakken, ontstaan er grotere ruimtes tussen de verschillende linies. Middenvelders zouden daardoor meer tijd en ruimte kunnen krijgen om te voetballen. Ook individuele duels tussen aanvallers en verdedigers kunnen belangrijker worden.
Het is bovendien de vraag hoe snel trainers zich aan zo'n ingrijpende verandering zouden aanpassen. Waar een versoepelde buitenspelregel vooral de bestaande tactiek beïnvloedt, zou volledige afschaffing ploegen dwingen hun hele speelwijze opnieuw te bekijken.
Een experiment dat het proberen waard is?
Het voorbeeld uit Canada laat vooral zien dat een regelwijziging niet automatisch het gewenste effect heeft. Meer vrijheid voor aanvallers betekent niet vanzelfsprekend meer aanvallend voetbal. De reactie van de tegenstander is minstens zo bepalend.
Maar het experiment zegt weinig over wat er gebeurt wanneer buitenspel helemaal verdwijnt. Hockey heeft laten zien dat een sport zonder deze regel uitstekend kan functioneren, al biedt dat vanwege de grote verschillen geen garantie voor het voetbal.
Een proef met volledige afschaffing zou daarom interessante inzichten kunnen opleveren. Niet alleen over het aantal doelpunten, maar vooral over de manier waarop ploegen zich aanpassen, ruimtes benutten en verdedigen.
In de voetballerij speelt al jaren de discussie hoe de buitensprelregel eerlijker en nauwkeuriger kan worden, terwijl nauwelijks wordt onderzocht hoe voetbal eruitziet zonder de regel.